Vì sao nên chia sẻ
- Kết quả kiểm chứng được — người khác chạy lại và ra cùng con số.
- Phát hiện lỗi sớm. Mã lệnh công khai được nhiều mắt nhìn hơn.
- Công trình được dùng lại nhiều hơn, và thường được trích dẫn nhiều hơn.
- Chính bạn được lợi. Mã lệnh sạch sẽ để chia sẻ cũng là mã lệnh bạn hiểu được sau hai năm.
- Nhiều tạp chí và nhà tài trợ đã yêu cầu hoặc khuyến khích mạnh.
Khi nào không được chia sẻ trực tiếp
Đây là phần phải cẩn thận, không phải chuyện hình thức:
- Dữ liệu chứa thông tin cá nhân. Việc chia sẻ phải tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và tuân thủ đúng những gì đã cam kết với người tham gia trong phiếu đồng ý.
- Dữ liệu thuộc sở hữu của bên thứ ba — doanh nghiệp, cơ quan cung cấp số liệu. Phải có sự đồng ý của họ.
- Dữ liệu nhạy cảm về vị trí loài quý hiếm, an ninh, hoặc thông tin có thể gây hại nếu công khai.
Trong những trường hợp này vẫn có cách trung gian: chia sẻ dữ liệu đã ẩn danh hoặc tổng hợp, chia sẻ theo yêu cầu có kiểm soát, hoặc chia sẻ mã lệnh kèm dữ liệu mô phỏng có cùng cấu trúc.
Ẩn danh không đơn giản như xoá tên
Xoá họ tên và số định danh chưa đủ. Sự kết hợp của vài trường thông tin — tuổi, giới, nghề, địa bàn hẹp, ngày sự kiện — có thể đủ để nhận ra một cá nhân. Với dữ liệu về nhóm nhỏ, rủi ro này rất thật.
Cách giảm rủi ro: gộp các nhóm quá nhỏ, làm thô các biến chi tiết như ngày sinh thành năm sinh, bỏ các trường không cần cho phân tích. Nếu không chắc, hãy hỏi hội đồng đạo đức hoặc bộ phận phụ trách dữ liệu của cơ sở.
Một bộ chia sẻ tử tế gồm gì
- Dữ liệu ở định dạng mở, không phụ thuộc phần mềm thương mại.
- Tệp mô tả dữ liệu: từng biến là gì, đơn vị, cách mã hoá, ý nghĩa giá trị thiếu.
- Mã lệnh chạy từ dữ liệu thô tới đúng các bảng và hình trong bài.
- Tệp hướng dẫn: chạy theo thứ tự nào, cần phần mềm và phiên bản gì, mất bao lâu.
- Điều kiện sử dụng — giấy phép rõ ràng để người khác biết được làm gì với dữ liệu của bạn.
Tiêu chí kiểm nhanh: đưa cho một đồng nghiệp không tham gia nghiên cứu, họ chạy được và ra cùng kết quả mà không cần hỏi bạn câu nào.
Chia sẻ ở đâu
Nên dùng một kho lưu trữ dữ liệu nghiên cứu có cấp mã định danh vĩnh viễn, thay vì để trên trang cá nhân hoặc dịch vụ lưu trữ tạm — những nơi đó biến mất theo thời gian. Nhiều cơ sở đào tạo và nhà tài trợ có hướng dẫn về kho lưu trữ được khuyến nghị; hãy hỏi bộ phận khoa học công nghệ hoặc thư viện.
Bắt đầu từ đâu nếu thấy quá sức
Không cần làm hoàn hảo ngay. Thứ tự thực dụng:
- Trước hết, chuyển mọi bước xử lý sang mã lệnh thay vì thao tác tay. Riêng việc này đã cải thiện rất nhiều.
- Viết tệp mô tả dữ liệu ngay khi thu thập, không để tới cuối.
- Với bài báo tiếp theo, chia sẻ mã lệnh trước, dữ liệu sau nếu được phép.
- Dần dần chuẩn hoá thành thói quen cho mọi công trình.
Lưu ý: quy chế tuyển sinh, đào tạo và quy định về văn bằng do cơ quan quản lý nhà nước và từng cơ sở đào tạo ban hành, có thay đổi theo thời gian. Bài viết mô tả cách làm thường gặp; trước khi ra quyết định, hãy đọc thông báo hiện hành của chính trường bạn quan tâm và hỏi phòng đào tạo.
