Việc chọn phép kiểm định trông phức tạp nhưng phần lớn quyết định trong nghiên cứu ứng dụng được xác định bởi ba câu hỏi.
Ba câu hỏi
- Bạn đang so sánh, tìm quan hệ, hay dự đoán?
- Biến kết quả là gì — liên tục, phân loại, hay đếm?
- Các quan sát có độc lập với nhau không?
- Trả lời ba câu này thì danh sách lựa chọn thu hẹp xuống còn vài phép.
Vấn đề độc lập bị bỏ qua nhiều nhất
- Đo nhiều lần trên cùng một đối tượng thì không độc lập.
- Đối tượng trong cùng một lớp, một xã, một hộ thì không độc lập.
- Bỏ qua điều này làm khoảng tin cậy hẹp giả và giá trị p nhỏ giả.
- Đây là lỗi nghiêm trọng và rất phổ biến.
Kiểm giả định
- Vẽ dữ liệu trước khi chạy phép kiểm định.
- Kiểm phân bố và phương sai bằng hình, không chỉ bằng phép kiểm.
- Nếu giả định không thoả, dùng phương pháp không tham số hoặc biến đổi dữ liệu.
- Ghi lại bạn đã kiểm gì và kết quả ra sao.
Đừng chọn phép kiểm theo kết quả
- Chạy nhiều phép rồi báo cái cho p nhỏ nhất là sai lệch nghiêm trọng.
- Chọn phép kiểm định ở khâu thiết kế, ghi vào kế hoạch phân tích.
- Nếu phải đổi, ghi lại lý do.
Khi cần người có chuyên môn
- Dữ liệu có cấu trúc phân tầng hoặc lặp.
- Nhiều biến kết quả tương quan với nhau.
- Dữ liệu thiếu nhiều và không ngẫu nhiên.
- Hỏi trước khi thu thập, không phải sau — lúc đó còn sửa được thiết kế.
Một điều đáng nhớ
Kiểm xem các quan sát của bạn có thực sự độc lập với nhau không.
Đo lặp trên cùng đối tượng, hoặc đối tượng cùng một lớp học, cùng một xã — nếu xử lý như độc lập thì mọi kết quả thống kê đều lạc quan hơn sự thật, và không ai phát hiện ra nếu bạn không nói.
Câu hỏi thường gặp
Ba câu hỏi xác định phép kiểm định là gì?
Bạn đang so sánh tìm quan hệ hay dự đoán, biến kết quả là liên tục phân loại hay đếm, và các quan sát có độc lập với nhau không.
Vấn đề độc lập là gì?
Đo nhiều lần trên cùng đối tượng hoặc đối tượng trong cùng lớp xã hộ thì không độc lập — bỏ qua làm khoảng tin cậy hẹp giả và giá trị p nhỏ giả.
Kiểm giả định thế nào?
Vẽ dữ liệu trước khi chạy phép kiểm định, kiểm phân bố và phương sai bằng hình, và dùng phương pháp không tham số nếu giả định không thoả.
Vì sao không chọn phép kiểm theo kết quả?
Vì chạy nhiều phép rồi báo cái cho p nhỏ nhất là sai lệch nghiêm trọng — nên chọn ở khâu thiết kế và ghi vào kế hoạch phân tích.
Khi nào cần người có chuyên môn thống kê?
Khi dữ liệu có cấu trúc phân tầng hoặc lặp, nhiều biến kết quả tương quan, hoặc dữ liệu thiếu nhiều và không ngẫu nhiên — hỏi trước khi thu thập.